Bài của nhà văn , nhà nghiên cứu Trần Việt Hải viết cho tập truyện ngắn "Người đi tìm dĩ vãng "của Hoài Niệm
Dear Katherine Vi Anh,
Anh đang viết book review, nhuận sắc
tác phẩm Người Đi Tìm Dĩ Vãng của nhà văn Lê Thị Hoái Niệm. Đây là một Tuyển
tập gồm 24 truyện ngắn, sách mang đề tựa truyện ngắn Người Đi Tìm Dĩ Vãng, cốt
truyện mô tả chuyện tình giữa 2 nhân vật, thương nhau trong thời chiến, chàng
theo học khóa sĩ quan Không quân ở Nha Trang, nàng là học viên khóa Sư Phạm Qui
Nhơn, họ yêu nhau trong mối tình ở miền thùy dương cát trắng, sau biến cố mất
miền Nam Việt Nam, chàng đi tù Việt Cộng, cha chàng theo CS tập kết ra bắc,
nhưng ông không giúp gì được cho chàng. Chàng không đủ điều kiện sang Mỹ theo
chương trình HO, vì số năm tháng ở tù không hội đủ, chàng phải sống bằng nghề
nấu rượu lậu, trong cảnh chán nản cuộc đời chàng hay say xỉn, xỉn say. Kết quả
chàng bị bệnh ung thư gan.
Môt khi chọn hành nghề nấu rượu lậu,
một vốn … bốn lời, ban đầu thì còn ngần ngừ, e ngạì, nhưng khi đói đầu gối cứ
phải bò, ông vẫn phải làm những việc mà mình không hề muốn. Với những chén rượu
hằng ngày tự bàn tay của chàng cất rượu ra, lâu dần đã gậm nhấm từng tế bào da
thịt, biến chứng do cồn biến dạng từ hình hài lẫn tình cảm, giết chết hẳn một
con người oai hùng, hiên ngang một thuở chinh chiến, giết luôn cả phần tương
lai còn lại với chứng bịnh ung thư gan. Nguyên nhân do tâm sinh lý đều bịnh
hoạn. Chàng ra di. Trút sạch nợ trần gian, như lời nói của ông chủ quán bán bên
đường nói:
“….. cũng nên đi sớm cho khoẻ tấm
thân…”
Còn người đàn bà ngồi trên xe trở về
lại thành phố, bên tai vẫn còn nghe văng vẳng tiếng khóc và lời kể lể của người
góa phụ vừa khoác áo tang chồng:
"Từ lúc tui dìa làm dợ ổng, tui cứ thấy ổng buồn quài (hoài), nhưng hỏi ổng đâu có nói. Rồi thời cuộc đưa đẩy, ổng ở tù dià, cứ lầm lầm lỳ lỳ. Khi cha con gặp lại nhau, họ cãi nhau quá trời, nói cũng vì ông cha theo cộng sản mà ổng mất hết, sống cũng như chết, làm hại cả một đời mẹ con ổng, mà cuối cùng cũng chẳng được, dù quyền cao chức trọng gì, lại còn nghèo xác nghèo xơ. Hai cha con đã không có gần gũi đến khi cha ổng mất. Còn tài sản thì mấy đứa con riêng của ông cha chiếm hết, vì họ có quyền, nên anh em cũng không thựng (thuận) thảo, tới lui. Tui cứ nghĩ cộng sản dô nên ổng trở dìa làm dân, mất hết, tui đâu biết ổng nói xa nói gần, mãi đến khi gần chết, ổng mới kêu mẹ con tui lại, ổng xin l ẫu (lỗi) đã không làm tròn bổn phận làm chồng, làm cha trong bao nhiêu năm qua, biểu tha lẫu (lỗi) cho ổng, rầu (rồi) ổng khóc nói hầu (hồi) trước ổng có yêu một ngừ (người), mà tại lý lịch cha ổng, nên ổng để mất ngừ (người) ta…. May mà chị đã dià nhằm ngày đưa đám tang ổng, chắc ổng cũng được ngậm cừ (cười) nơi chín suối… "(hêt)
Câu truyện kể về một dĩ vãng u buồn,
xót xa do số phận con người, theo nhà thơ Vũ Hoàng Chương cho là "sinh lầm
thế kỷ" (theo bài thơ Phương xa), quá bi ai, bi đát. Tác giả Hoài Niệm
khéo léo xây dựng cốt truyện dựa vào những dữ kiện thật đã xảy ra trong xã hội
ở miền Nam sau biến cố 30 tháng Tư. Tác giả cho đoạn kết luận mở (open
conclusion, conclusion ouverte), kết luận dùng một đoản văn phương ngữ Tuy Hòa,
khiến cho độc giả bật cười nhẹ nhàng, một cảm nhận thú vị hóm hỉnh và ý nhị vui
tươi dí dỏm, tạo ra yếu tố hài hước tinh tế.
Văn hào Nga Maxim Gorky nhận xét về
lối văn xuôi, văn chương, người viết văn viết lên những câu chuyện phản ảnh
những sinh hoạt xung quanh đời sống. Tôi cho là nhà văn Hoài Niệm là điển
hình cho một ngòi bút về tiểu thuyết, hay truyện ngắn xuất sắc, cú pháp vững
chắc, bà dùng lối văn viết rõ ràng, mạch lạc dễ hiểu, theo nguyên tắc sư phạm
ứng dụng. Bố cục của nhiều câu truyện trong tuyển tập này, dựa theo những chuỗi
sự kiện được sắp xếp theo tuần tự hợp lý và vững chắc. Dĩ vãng hay hoài niệm là
chuỗi thời gian đã qua,
dù khôn nguôi, nhớ hoài cho tôi liên tưởng đến tác phẩm "Đi tìm thời gian
đã mất" (Pháp ngữ là À la recherche du temps perdu) là bộ tiểu thuyết kễ
về dĩ vãng dã qua, cuốn Tiểu thuyết này được xếp vào trong số 10 cuốn tiểu
thuyết được thanh niên Pháp ưa thích nhất trong thế kỷ 20. Tạp chí Time cũng
bình chọn Đi tìm thời gian đã mất nằm trong danh sách mười cuốn sách vĩ đại
nhất mọi thời đại.
Thêm nữa, tôi liên tưởng tiểu thuyết
sự gần gũi giữa tác phẩm Người Đi Tìm Dĩ Vãng của nhà văn Lê Thị Hoài Niệm
và cuốn tiểu thuyết Dĩ Vãng Khôn Nguôi của nhà văn Khánh Lan do yếu tố có cùng
dĩ vãng 30 tháng Tư năm 1975 của Việt Nam Cộng Hòa.
Trong tập sách Người Đi Tìm Dĩ Vãng
của nhà văn Lê Thị Hoài Niệm có truyện ngắn mang tên là Tâm Sự Barbara. Đây là
cốt truyện về con chó mang tên Barbara, Barbara sống trong một gia đình người
Mỹ sung sướng, về sau Barbara lạc phận mệnh số, dù Barbara, bị gia chủ cho phẩu
thuật triệt sản (sterilization surgery), no more sex impact mây mưa, trường
chay mãn kiếp, tu thân tích đức. Rồi Barbara lạc phận vào một gia dình phật
giáo Việt Nam, chó Barbara trải qua kiếp văn hóa Việt, nào những thi ca như
Thịt cầy mà thiếu lá mơ, như thuyền không bến, như thơ không vần, hay
thi ca về em Barbara, như sau:
Riềng tươi thịt chó cũng tươi
Lá mơ gói lại chúng cười với nhau
Tu hành ta hãy mau mau
Rót thêm chén rượu trước sau vẹn toàn
....
Lá mơ mọc trước cổng chùa
Khóm riềng hậu viện còn đùa gió thu
Nửa đêm nghe tiếng chó tru
Sáng ra đã thấy thợ tu nướng dồi
Anh chỉ ước một thảo nguyên đầy Chó,
Một cánh đồng bát ngát lá mơ xanh
Một dãy sân sau đầy riềng, sả, ớt,
hành
Một dòng sông chứa đầy bia với rượu
Ðể nơi ấy tháng ngày anh tu luyện
Xa bụi trần gian đánh chén Barbara,...
Bài thơ khác về Barbara.
Nghe vẻ nghe ve…
Nghe vè thịt chó
Đứa nào chịu khó
Nấu nước cạo lông
Đứa nào ở không
Đi mua đồ nấu
Đứa nào xấu xấu
Xắt sả nạo dừa
Đứa nào không ưa
Đi ra chỗ khác
Tao làm một lát
Xúm lại mà ăn
Đừng có lăng xăng
Thiên hạ đàm tiếu
Con chó chút xíu
Chín mười thằng ăn
Đừng có xỉa răng
Sau khi ăn chó
Chút thịt dính đó
Ba bữa còn thơm
Xỉa ra ăn cơm
Vẫn còn ngon chán!
Nếu mà có ngán
Rượu đế đưa cay
Vừa đã vừa say
Cao lương không đổi
Thịt chó ăn tối
Mát bụng ngủ ngon
Vợ chồng thêm con
Barbara tình em
Nghe vẻ nghe ve
Nghe vè thịt chó,...
Barbara tinh em
Hỡi em Barbara,
Sống trên đời ăn miếng dồi chó
Chết xuống âm phủ, biết có hay không?
Tác giả Hoài Niệm cho em Barbara vào
chùa Phật giáo nghe kinh kệ Nhân Quả Luân Hồi ,... Phần lớn người Việt dù có
theo hay không theo đạo Phật thì trong thâm tâm vẫn hướng thiện, việc sát sinh
hoặc ăn thịt cầy là những điều cấm kỵ. Trong một nghiên cứu về văn hóa học,
Tiến sĩ Nguyễn Cảnh Chương của Viện Đại học Đà Lạt khi bàn về việc ăn thịt cầy
và quy luật âm dương ngũ hành đối với sức khỏe con người, ông cho rằng, một
mặt, giáo lý Phật giáo cấm sát sinh, một mặt thịt cầy là món ăn nhiều đạm, khi
ăn thịt cầy thường phải uống rượu. Nhập vào cơ thể nhiều đạm lại có thêm rượu
sẽ tạo nên hưng phấn, khiến con người có những hành vi mây mưa ong bướm, những
hoạt động không chuẩn mực chân tâm thánh thiện như ngay trong ngày thường.
Trong dân gian thường rất kiêng kỵ ăn thịt cầy, hay thịt chó, tức là
con gái Barbara, của bà Hoài Niệm.
Bây giờ hãy xét qua mối tương quan
giữa nghiệp báo và sự kiện tái sinh. Luân hồi dựa trên nghiệp (karma) tức hành
động có chủ đích. Với chó, một sinh vật có bản năng, nghiệp của nó chủ yếu do
chủ nhân và môi trường tạo ra. Một con chó được dạy dỗ tử tế, bảo vệ chủ, giúp
đỡ người khác, thì nghiệp lành của nó được tăng cường. Ngược lại, chó được huấn
luyện để cắn, giết, sẽ tạo nghiệp ác, dẫn đến kiếp sau khó lên khi đầu thai hóa
kiếp.
Trong kinh điển Phật giáo Đại
Thừa, có câu chuyện về một con chó bị chủ đánh đập, nó chạy đến chân Đức Phật
khóc. Đức Phật bảo: “Trong kiếp trước, con gái Barbara là người bóc lột người
khác, nên nay rơi vào kiếp chó Barbara để trả nợ. Nhưng vì nó vẫn giữ được lòng
trung thành, nên Barbara con gái sẽ được siêu thoát”. Điều này cho thấy nghiệp
báo không tuyệt đối, sự hối cải và đức hạnh trong kiép hiện tại vẫn có thể thay
đổi vận mệnh tương lai.
Các nhà nghiên cứu tâm lý học và khoa
học thần kinh động vật (Researchers in animal psychology and neuroscience) cũng
đề cập đến khả năng “tái sinh” dưới góc độ ý thức và trí nhớ. Bác sĩ thú y và
nhà hành vi học động vật, Dr. Alexandra Horowitz, trong cuốn “Inside of a Dog”,
chỉ ra rằng chó có ký ức cảm xúc mạnh mẽ, trí nhớ lâu dài về con người và nơi
sống. Một số người tin rằng, khi một con chó quá trung thành, ký ức và tình cảm
của nó có thể “chuyển tiếp” sang một đời người mới, tạo nên cảm giác quen thuộc.
Tuy vậy, từ góc độ khoa học, đây chỉ là giả thuyết, không có bằng chứng sinh
học. Niềm tin vào luân hồi chủ yếu thuộc về tâm linh và văn hóa. Điều quan
trọng là nó tác động tích cực đến hành vi của con người: đối xử tốt hơn với thú
cưng, vì có thể họ đang đối xử với một linh hồn từ kiếp trước.
Con gái Barbara, của bà Hoài Niệm ở
phần kết luận khá thương tâm, u buồn như sau: "Con chó Barbara trong câu
chuyện đã già và bịnh nặng không còn sức sống nữa, nên chủ nhà đã nhờ Bác sĩ
thú y đến tận nhà, chích một mũi thuốc cho nó nhẹ nhàng ra đi. Và sau đó họ đem
con chó đi hoả thiêu... Chỉ có người nuôi chó mới cảm thông nỗi đau khi tiễn
con chó cưng Barbara nuôi mười lăm năm dài đã ra đi, không khác gì mất một
người thân, nên chuyện khóc tiếc nuối không tránh khỏi.
Adieu Barbara! Farewell
Barbara! Sayonara Barbara!
Cùng đề tài văn học Barbara của thi
hào Pháp Jacques
Prévert (*)
----------------------------------------------------------------------
(*): Jacques Prévert (1900 – 1977) là
nhà thơ hiện đại nổi tiếng của Pháp, được công chúng yêu mến bởi ngôn từ bình
dị nhưng không kém phần tinh tế. Ông cũng là tác giả gốc của bài hát nổi tiếng
Lá Mùa Thu (Autumn Leaves).
Thành Brest là nơi mà nhà thơ gặp cô
gái có tên Barbara, nằm ở miền Bắc nước Pháp, là nơi có một căn cứ tàu ngầm của
hải quân Đức trong thế chiến thứ hai. Vào những ngày cuối chiến tranh, Brest bị
bom đạn san phẳng, chỉ còn lại ba ngôi nhà còn đứng vững. Bài thơ Barbara của
Jacques Prevert gợi lên sự ám ảnh về tình yêu, mất mát và ký ức trong bối cảnh
thành phố Brest nước Pháp bị phá hủy trong Thế chiến II. Nó kể về câu chuyện
tình yêu nồng cháy, bị cắt đứt một cách bi thảm. Lời thơ giản dị mà trữ tình.
Barbara có thể là người tình của tác giả, cũng có thể là nhân vật tượng trưng
cho tình yêu thời chiến.
Trích doạn thơ Barbara như sau:
Barbara hỡi, hãy nhớ
Em đừng quên
Cơn mưa ngoan hiền hạnh phúc đó
Trên khuôn mặt em hân hoan
Trên thành phố bình an
Cơn mưa trên mặt biển
Trên xưởng tàu
Trên con tàu ven đảo Ouessant.
Rappelle-toi Barbara
N’oublie pas
Cette pluie sage et heureuse
Sur ton visage heureux
Sur cette ville heureuse
Cette pluie sur la mer
Sur l’arsenal
Sur le bateau d’Ouessant
Hỡi Barbara
Cuộc chiến tranh xuẩn ngốc xiết bao
Còn em giờ đã ra sao
Dưới trận mưa lửa thép
Dưới trận mưa máu trào
Và người từng siết chặt em trong tay
Tha thiết ngày nào
Hiện sống còn đã mất hay biền biệt âm
hao
Hỡi Barbara.
Oh Barbara
Quelle connerie la guerre
Qu’es-tu devenue maintenant
Sous cette pluie de fer
De feu d’acier de sang
Et celui qui te serrait dans ses bras
Amoureusement
Est-il mort disparu ou bien encore
vivant
Oh Barbara
Kết luận cả hai Barbara của Lê Thị Hoài Niệm, hay Barbara của Jacques Prévert đều cảm động và bi ai nổi lòng ở kết cuộc mang nhân bản tính. Xin cám ơn cả hai Barbara của Lê Thị Hoài Niệm, hay Barbara của Jacques Prévert trong văn học khai phóng nhân ái của con người.
